50 jaar natuurontwikkelingen vanuit vogelperspectief
In een halve eeuw is het rivierlandschap tussen Arnhem en Nijmegen drastisch veranderd. Door natuurlijke processen te sturen of juist hun gang te laten gaan, zijn de uiterwaarden van de Gelderse Poort tot een bijzonder voorbeeld van rewilding geworden. In Gelderse poort – veranderend rivierlandschap wordt beschreven hoe deze nieuwe vorm van natuurontwikkeling de vestiging betekent van karakteristieke soorten, zoals grauwe klauwier, zwarte stern en zeearend.
Gelderse poort – veranderend rivierlandschap is een initiatief van Sovon, Vogelwerkgroep Arnhem e.o., Vogelwerkgroep Rijk van Nijmegen e.o. en ARK Rewilding Nederland en is geschreven door een team van auteurs onder redactie van Frank Saris, Chris van Turnhout, Harvey van Diek, Joost van Bruggen en Caroline van Oostveen. Met prachtige foto’s uit het gebied zelf van met name Harvey van Diek en uit het archief van Olof van Hoorn.
Rewilding
De Gelderse Poort heeft in 50 jaar een bijzondere ontwikkeling ondergaan. Het gebied omvat vier geografisch eenheden: Ooijpolder (inclusief Millingerwaard), Waal-Noord, Rijnstrangen en Meinerswijk. Het boek Gelderse poort – veranderend rivierlandschap beschrijft de ontwikkelingen van het rivierenlandschap na menselijk ingrijpen om natuurlijke processen meer kans te geven: rewilding dus.
De Millingerwaard met zijn oeverwallen, geulen en ooibossen is het meest omvangrijke voorbeeld van rewilding. Het leverde een rijk gebied op met veel bijzondere flora en fauna, zoals watergentiaan, sierlijke witsnuitlibel en knoflookpad. Ook de grote drie zijn terug: das, bever en otter. En hier vestigde de iconische zeearend zich als broedvogel.
Ook andere gebieden worden nader uitgelicht. De overstromingsvlakte van de Buiten Ooij en Oude Waal, het wilgenbos van de Groenlanden, het rietmoeras van de Rijnstrangen, de rietvelden van de Ooijsche Graaf, het boerenland van Circul van de Ooij en de kwelstromen van ’t Zwanenbroekje. Bij elkaar geeft dit een goed beeld van de nieuwe diversiteit van het rivierenlandschap.
Industrie als motor van natuurlijke ontwikkeling
Natuurontwikkeling wordt besproken aan de hand van concrete voorbeelden van het bij elkaar brengen van verschillende belangen en partijen. Zo werd een waardevolle samenwerking geïnitieerd met de al eeuwen aanwezige baksteenindustrie en een andere wijze van kleiwinning opgezet die meer het reliëf in landschap volgt. Door vervolgens de grond niet meer te cultiveren als landbouwgrond maar vrij te maken voor de natuur, werd deze industrie tot motor van natuurlijke ontwikkeling van het rivierengebied. Bovendien is klei een grondstof die in principe constant opnieuw wordt aangevoerd en dus winning ervan ecologisch verantwoord maakt. Zo ontwikkelde de Kleine Gelderse Waard zich tot een rijk gebied met kleine plevier, steltkluut en bruine kiekendief.
Vogels en meer
De effecten van natuurontwikkeling zijn dankzij jarenlange inventarisaties van het hele gebied goed in beeld gebracht. Van de 150 vogelsoorten die in de Gelderse Poort broeden worden 80 karakteristieke broedvogels nader besproken. Veel soorten hebben het zwaar, zoals elders in Nederland, of zijn verdwenen, zoals grutto, watersnip en grauwe gors. Sommige soorten beleven eerst een toename en daarna een afname, zoals de buidelmees en kwartelkoning. Toch doen een groot aantal soorten het goed. Mede dankzij de natuurontwikkeling van de rivieruiterwaarden hebben ook tal van soorten weer hun plek gevonden. Het is een landschap geworden voor kenmerkende soorten als grauwe klauwier, bruine kiekendief en zeearend. En van roerdomp, baardman en zwarte stern. Grote weerschijnvlinder, knoflookpad en sierlijke witsnuitlibel komen er nu voor. Ook bever, das en otter doen het hier zeer goed.
Inspirerend
Gelderse poort – veranderend rivierlandschap is een inspirerend boek over rewilding. Het beschrijft hoe ontwikkelingen van het rivierenlandschap in gang zijn gezet door natuurlijke processen meer kans te geven. Hierdoor zijn de uiterwaarden geworden tot een waardevol landschap voor zeearend, otter en sierlijke witsnuitlibel. En het gebied is klaar voor de komst van visarend, bijeneter en zwarte ooievaar. Met de vele prachtige foto’s uit het gebied zelf is het een geslaagd boek over dit prachtige gebied, de Gelderse Poort.
VWG Nijmegen e.o. & VWG Arnhem e.o. Gelderse poort – veranderend rivierlandschap. Sovon Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen, 2025. 244 blz. € 24,50.
