De zanglijster is een boek vol details over een alledaagse vogel. In De zanglijster bespreekt Erwin Kompanje uitgebreid bestaand onderzoek, bestuderingen van museummateriaal en persoonlijke observaties. Hij beschrijft met precisie de welluidende zang, het stukslaan van slakken tegen een ‘smidse’ en het plamuren van de binnenkant van het nest. Hij eindigt het boek met een gepassioneerd betoog over de bedreigingen voor de zanglijster door het gebruik van insecticiden en een sterk veranderd boerenlandschap zonder heggen.
Erwin Kompanje (1959) is klinisch ethicus. Daarnaast is hij preparateur van vogels en beheert de wetenschappelijk collectie van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam. Eerder verscheen van hem De houtsnip (2022) in dezelfde serie vogelmonografieën.
Uitvoerig
De zanglijster is omvangrijker dan veel andere delen in deze serie. De kritiek op bestaand onderzoek, de vele uitweidingen en details vragen nog wel eens geduld van de lezer. Zo neemt Kompanje uitvoerig de tijd voor een beschrijving van zijn instructies aan een studente. ‘Als je een grote serie van dezelfde vogel wilt gaan bestuderen, oefen dan eerst met een aantal dode exemplaren.’ Zo’n verslag is misschien niet meteen wat de lezer verwacht bij een vogelmonografie. Het laat vooral de passie voor vogelhuiden en de nauwgezetheid van de auteur zien. ‘Ik heb al meer dan tweehonderd dode zanglijsters geprepareerd en vrijwel elke keer zie ik toch weer iets anders. (…) Laat je keer op keer verrassen, wees bescheiden en blijf nieuwsgierig.’
Slakken
Kompanje heeft een voorliefde voor het bestuderen van museummateriaal. Toch brengt het gebrek aan goede studies over door zanglijsters gegeten slakken hem naar buiten om zelf op onderzoek uit te gaan. Hij gaat op pad met een jeugdvriend om een vergelijking te maken tussen de verzamelde prooiresten en de populatie tuinslakken. Ietwat zelfverzekerd concludeert hij: ‘Arie-Frans en ik hebben beiden door de jaren heen een uitstekend zoekbeeld voor landslakken ontwikkeld, dus hebben wij waarschijnlijk weinig binnen het bepaalde onderzoekstraject gemist.’
Zang
Kompanje observeert hoe, in welke periode en op welk tijdstip van de dag zanglijsters zingen. De meeste mensen kennen de luide zang met de vele herhalingen wel. Er zit veel variatie in de strofen en die volgen elkaar sneller op in het voorjaar. Over zo’n fanatieke bijna continue zingende vogel schrijft Kompanje met wat droge humor: ‘Doe gewoon, je bent geen veldleeuwerik (…). Niet dat hij zich er wat van aantrok.’
Over de imitaties van een roepende scholekster beschrijft Kompanje de hypothese dat die niet direct gehoord en geïmiteerd hoeven te zijn, maar mogelijk geleerd zijn van de ouders. Zanglijsters zingen ook in de winter en de auteur vraagt zich af wat de functie is van het zingen buiten het broedseizoen. Echter, hij vindt daar geen antwoord op. ‘Ik vermoed dat zanglijsters ook gewoon lol hebben in het zingen’.
Bedreigingen
Kompanje legt de vele bedreigingen voor de zanglijster bloot, zoals de aanwezigheid van microplastics in slakken of insecticiden uit vlooienbanden van huisdieren. Ook het kwistig gebruik van bestrijdingsmiddelen en ander gif in de landbouw resulteert in een sterke achteruitgang van de biodiversiteit en bedreigt het hele ecosysteem waar de zanglijster deel van uitmaakt.
Omvangrijk
Door de vele uitweidingen en details kom je veel te weten over de zanglijster, maar ook over de auteur. Wie zich daardoor niet laat afschrikken, vindt in dit omvangrijke boek tal van fascinerende details. Het boek is soms wijdlopig, maar het laat wel de rijkdom en dynamiek zien van de zanglijster en zijn omgeving. ‘Als ik in Nederland zanglijsters wil zien of horen ga ik naar de bossen op de Veluwe of een stille begraafplaats. Omdat ze mij zo dierbaar zijn en hun zang mij warme gevoelens van onbekommerdheid geeft.’
Erwin Kompanje. De zanglijster. Uitgeverij Atlas Contact, Amsterdam/Antwerpen 2025. 320 blz. € 27,99.
