Welke vogelgids moet ik kopen, is een vraag die we vaak krijgen. Je hebt tegenwoordig handige apps als Obsidentify, Merlin of Google Lens, maar die zijn verre van foutloos. Mensen die alleen op die uitslag afgaan krijgen met regelmaat te horen ‘pak eens een vogelboek’, maar ja, waar moet je tegenwoordig dan beginnen, je hebt er boekenkasten vol van… Wietze Janse zoekt het uit!
Een stukje geschiedenis
De eerste vogelgidsen verschenen begin vorige eeuw en een van de meest bekende is wel het gidsje Zien is Kennen, waarmee veel oudere vogelaars zijn begonnen en nog wel een oud exemplaar in de boekenkast hebben liggen. Erg eenvoudig, één enkel plaatje van het meest voorkomende kleed, daar moest je het mee doen. Later kwam de Petersons (in Nederland ook de Kist, naar de vertaler, genoemd). Dat was een grote stap vooruit, hoewel de tekeningen nog eenvoudig waren, tekeningen en tekst niet bij elkaar stonden (dat was nogal bladeren), gingen veel vogelaars in de jaren 60/70 daarmee opstap. We moesten weer een aantal jaren wachten toen het eerste echte vogelboek verscheen waarin veel kennis vergaard (bijvoorbeeld door veel artikelen in verscheidene vogeltijdschriften als Dutch Birding (hier kan je veel van die oude nummers met fraaie artikelen nog gratis downloaden), Vogels van Europa van Lars Jonsson. Deze gidsen worden helaas niet meer geüpdatet met de laatste informatie, zoals hierboven gezegd, er is de laatste 50 jaar veel informatie verzameld en gedeeld en verschenen in weer nieuwe gidsen
Ik beperkt mij tot een paar gidsen, die er mijns inziens bovenuit steken voor het herkennen van vogels in Nederland en België. Daarbij concentreer ik mij op drie categorieën vogelaars (als ik ze zo mag noemen):
- De beginnende vogelaar
- De vogelaar die een compleet overzicht wil hebben en verder opzoek naar vogels
- De gevorderde vogelaar
1. De beginnende vogelaar
Als beginnende vogelaar zie je al snel de bomen door het bos niet meer, met ongeveer 550 vogelsoorten die in Nederland zijn waargenomen en meer dan 900 in Europa. En al die informatie ook nog eens verzameld in tientallen vogelgidsen. Waar te beginnen?
Vroeger was dat ‘het’ vogelboek pakken en dan door vele pagina’s bladeren, was best veel werk als je niet weet waar je moet zoeken, maar het voordeel was je leerde er veel van.
De apps die ik noemde kunnen je helpen, maar wil je zeker zijn van een juiste uitkomst, dan zal je toch een vogelboek erbij moeten pakken. En als je begint hoef je nog niet alle (zeer) zeldzaamheden te kennen. Begin bij de basis, de vogelsoorten die je met enige regelmaat in Nederland kan tegenkomen, dat is al werk genoeg. En voldoende werk om mee te beginnen, ook omdat de kans om en zeldzame vogel tegen te komen niet groot is.
En daarvoor is een mooie gids gemaakt, de Zakgids Vogels van Nederland en België.
Hier worden ruim 300 inheemse vogelsoorten behandeld, maar is de juiste basis om te beginnen. Elke soort wordt mooi afgebeeld met tekeningen van Elwin van der Kolk met daarbij korte en duidelijke beschrijvingen van de kenmerken en waar op te letten.
Een gids die nog regelmatig een update krijgt, we zijn al aan de 16e druk, en waarin ook alle en de laatste kennis over het herkennen van de soorten te vinden is.
Ofwel begin je met vogels kijken, dan is dit mijns inziens op het moment de meest geschikte, met de meeste informatie maar wel in een handig formaat, het boekje pas in je jaszak en daarmee gemakkelijk mee te nemen en te gebruiken in het veld.
Een tweede gids die ik nog wil noemen is de Hayman’s zakgids Vogels. Dit is een al wat oudere gids, maar de informatie die erin staat is nog steeds up-to-date. Op eenvoudige wijze worden de vogels gepresenteerd en voor een beginnende vogelaar een gemakkelijke gids waarin alle informatie op een volledige manier wordt gepresenteerd. Het behandelt iets meer soort (400+) dan de eerdergenoemde zakgids, maar dat is geen probleem, voldoende informatie. En ook weer een handig (ietwat langer) formaat dat gemakkelijk in een jaszak is mee te nemen.
Gidsen die het vermelden nog waard zijn: de Uitvogelgids en Jaarrond Vogelskijken. De uitvogelgids is een actieve vogelgids, met alle informatie die je wordt aangereikt, kun je zelf op stap gaan om specifieke soorten te zien.
Jaarrond vogelskijken, is een vogelgids op basis van fenologie. Per maand zie je welke vogels er binnenkomen, doortrekken of blijven. Superhandig om te weten welke vogels je in elke maand kunt zien. Deze vogelgids is niet te koop, je krijg deze cadeau bij een abonnement op het prachtige Vogelskijken Magazine.
2. De vogelaar die een compleet overzicht wil hebben
Wil je kennis verder uitbreiden en/of opzoek naar de minder reguliere vogelsoorten in Nederland, dan kan ik 2 vogelgidsen aanraden. Niet dat er geen andere ook goed bruikbare gidsen zijn (zie de foto van mijn boekenkast), maar deze blinken uit in gebruikersgemak, compleetheid en het hebben ook de laatste informatie op het gebied van voorkomen en herkennen van de Europese vogelsoorten.
De ANWB Vogelgids van Europa is de standaardgids en al jarenlang de meest complete vogelgids van Europa. Steeds weer volgen er nieuwe edities met veel updates van de laatste kennis hierin verwerkt. De laatste uitgave uit 2023 is volledig geactualiseerd met de laatste informatie, maar eerdere edities zijn nog even goed bruikbaar. De gids bestrijkt ongeveer 900 vogelsoorten, waarvan zeer secuur alle kleden, kenmerken, verspreiding, geluid en voorkomen beschreven worden.
Mooie en duidelijke tekeningen (van Killian Mullarney en Dan Zetterström) waarbij de kenmerken ook bij de plaatjes worden aangegeven. Maar vergeet de teksten niet te lezen, deze zijn met zeer veel informatie en altijd aanwezig op de pagina ernaast, dat scheelt bladeren.
Het mooie van deze gids is dat hij alle ondersoorten, kleden en leeftijden weergeeft, zie bijvoorbeeld het plaatje hierboven van de blauwborst. Niet alleen zie je het mannetje van onze witster-blauwborst, maar ook de noordelijke ondersoort (in Nederland een schaarse doortrekker), de roodster- blauwborst. Evenals nog enkele andere Europese ondersoorten, het vrouwtje en een juveniele vogel. Tenslotte geeft de kenmerkende tekening op de staart, een compleet beeld gevend van wat je in het veld tegen kunt komen.
Staat alle informatie erin?
Een kleine handzame gids heeft daarin natuurlijk zijn beperkingen. Er zijn vele vogel monografieën die een beperkt aantal soorten bevatten, bijvoorbeeld alleen de meeuwen. Daarin is natuurlijk nog veel meer informatie te behandelen en vinden, daar kom ik op einde nog even op terug. Maar verbazingwekkend hoeveel informatie men in een handzame gids heeft weten te bundelen, hiermee kom je in het veld goed uit.
De Vogels van Europa – De meest complete fotogids is in Nederland voor het eerst verschenen in 2022. Gebaseerd op eerdere versies (in het Engels) van de vogelgids Britain Birds, maar deze gids bevatte in het begin alleen Engelse vogelsoorten (bijvoorbeeld soorten als Zwarte Specht ontbraken), derhalve in Nederland toen nog minder bruikbaar door veel ontbrekende Europese en Nederlandse soorten.
Maar in de laatste/Nederlandse editie zijn alle ontbrekende soorten toegevoegd en bevat de gids ook meer dan 900 vogelsoorten, daarmee een compleet werk.
De informatie is ook up-to-date als van de ANWB, ook hier veel en juiste informatie om de vogelsoorten te herkennen en zeer vergelijkbaar (qua informatie, kennis en opzet) met de ANWB.
Het grootste verschil is dat in deze gids niet gebruik gemaakt wordt van tekeningen, maar van foto’s, wat een toch iets andere benadering geeft. De foto’s zijn natuurgetrouw, geven de kenmerken goed weer, allerlei details worden uitvergroot. Hiermee een gids qua informatie en kwaliteit vergelijkbaar met en aanvullend op de ANWB Vogelgids.
3. De gevorderde vogelaar
Wil je nog verder met het bestuderen van de vogels dan zijn er nog vele boeken beschikbaar, wil daar er nog eentje van uitlichten.
Een tweedelige boekenset van een paar kilo het Handboek Europese vogels. Niet om mee te nemen in het veld, maar natuurlijk wel een mooi naslagwerk voor thuis. Eigenlijk zou dit boek bij elke enthousiaste vogelaar op de salontafel zou moeten liggen, zoveel mooie informatie, daar kan je avonden mee doorbrengen. Elke vogelsoort komt hier, vaak op meerdere pagina’s uitgebreid behandeld aan bod. De basis van vogelherkenning, leeftijd en geslacht, staat uitgebreid beschreven. Alle alle kleden van de desbetreffende vogelsoort zie je in meerdere vrijstaande foto’s. Ofwel hier ook een uitgebreid aanbod aan informatie over alle Europese soorten. Ook deze gids is gebaseerd op foto’s, die zorgvuldig zijn uitgezocht om elke detail die voor de determinatie van belang is weer te geven. Hierin zit jarenlange (veld)ervaring van de auteur verwerkt naast veel gegevens van andere vogelaars/auteurs verschenen in tijdschriften of andere vogelboeken.
4. Specifieke vogelgidsen
Bovenstaande, als eerder genoemd, is een kleine greep uit een heel aantal vogelgidsen die tegenwoordig in gebruik zijn. Jij hebt wellicht een andere vogelgids in gebruik die je naar tevredenheid gebruikt, maar ik kan ze helaas niet allemaal hier behandelen.
Bovenstaande gidsen zijn soms wat beknopt omdat ze in één boek zoveel mogelijk vogelsoorten van Europa behandelen. De uitgever wil natuurlijk dat elke gids een handzaam formaat en dikte heeft.
Naast deze complete vogelgidsen zijn er nog meer gidsen die een specifieke vogelgroep eruit lichten en daarom meer informatie kunnen beschrijven en afbeelden.
Ik noem er drie in het kort als voorbeeld, maar hier kun je er nog veel aan toevoegen.
Bijvoorbeeld steltlopers en meeuwen zijn natuurlijk altijd uitdagingen, ook voor de ervaren vogelaar. Hierboven gidsen die verder op deze soortgroepen ingaan en waar nog een heleboel extra informatie te vinden is. Niet alleen mooie aanvullingen voor de boekenkast, maar nog veel meer extra informatie (voor determinatie).
Het boek Meeuwen geeft per soort alle informatie, alle kleden, ruipatronen, etc. met de meest up-to-date informatie en kennis over deze moeilijke soortengroep.
Daarentegen is de Nederlandse Meeuwengids weer een ‘eenvoudig’ boek die 12 soorten meeuwen behandelt. Als beginner kun je hier de nodige kennis opdoen en een mooi begin om je met meeuwen te gaan bezighouden. Helaas is dit boek niet meer verkrijgbaar in de boekhandel. Je zult op zoek moeten naar een tweedehands exemplaar.
Tot zover mijn korte verhandeling over onze Europese/Nederlandse vogelgidsen. Ik hoop dat het je inzicht geeft in de aanschaf van een vogelboek voor vogelherkenning.
13 reacties
Nou goed nieuws, de Nederlandse Meeuwengids wordt opnieuw uitgegeven: https://www.veldshop.nl/nl/de-nederlandse-meeuwengids.html
Wat is het beste boek over herkenning/determinatie van roofvofels en uilen in Europa? Met grote afbeeldingen?
Het best boek is nog altijd het ‘Handboek determineren van vliegbeelden Roofvogels’ van Dick Forsman.
Op een goede 2e plek komt ‘Vogelgids Roofvogels’ van Benny Génsbol.
Ik ben zelf qua roofvogels juist heel tevreden over de Roofvogelgids van Lars Gejl. Met veel foto’s van allerlei leeftijden en kleden.
Ik ben nog steeds op zoek naar een nederlandstalige vogelgids van Europa waar ook een register instaat met de vogelnamen niet enkel in het nederlands en het latijn maar ook in het engels, frans, duits en eventueel ook nog spaans. Dit zou zeer handig zijn voor vogelaars die reizen naar vogelgebieden waar geen nederlands gesproken wordt maar ook reizen naar ander werelddelen dan Europa.; en veel handiger dan opzoeken op de smartphone. Een alternatief zou misschien een apart boekje kunnen zijn met de namen in verschillende talen ?
In welke mate hebben de besproken gidsen een dergelijk register
Die hebben de meesten niet omdat de ruimte beperkt is en een gids handzaam moet blijven. De oude Lars Jonsson had de namen in het Engels, Duits en Frans erbij. Tweedehands nog wel verkrijgbaar en nog steeds een goede gids, wel wat dikker 🙂
De app versie van de ANWB Vogelgids van Europa heeft wel heel handig de namen in meerde talen erbij. Helaas is die niet in het Nederlands en je moet dan zoeken naar de Collins Bird Guide.
Je kan in de Collins/ANWB App inderdaad een 2e taal selecteren, daarbij een ruime keuze van talen.
De App is tegenwoordig wel geheel in het Nederlands te zetten, zie ook de andere commentaren.
In de laatste Nederlandse versie van de App kan je wel per soort in ca. 20(!) talen de soortnamen zien.
Jarenlang stond de ANWB Vogelgids hoog op mijn verlanglijstje.
Ik ben altijd gecharmeerd geweest van de Zweedse vogelkenner en tekenaar Lars Svensson. Niet ten onrechte is hij in Zweden erg populair en heeft zijn eigen expositieruimte / museum.
Totdat ik een keer op de boekenafdeling van Vogelbescherming in Zeist, dit boek kon vergelijken met Vogels van Europa, van uitgever Noordboek Natuur (fotogids). Het lettertype is net iets groter en makkelijker te lezen, dat heeft voor mij de doorslag gegeven. Met deze aanschaf kan ik weer 20 jaar vooruit.
Overigens staat ‘De Kist’ ook nog steeds op de boekenplank, dik 60 jaar oud.
In een recente update zijn de teksten ook vertaald naar het Nederlands.
Misschien een goede aanvulling is de volgende app: Collins Bird Guide / ANBW Vogelgids van Europa. Dit is de complete ANWB Vogelgids van Europa, aangevuld met opnames van zang en roep van de meeste soorten. Het enige nadeel is dat de begeleidende teksten in het Engels zijn (de soortnamen zijn wel in het Nederlands). Erg fijn is dat het volledige boek op je telefoon staat en makkelijk in het veld te raadplegen is.
Inmiddels is deze app ook Nederlandstalig, en daarmee nog toegankelijker voor de vogelaar die wat minder thuis is in de Engelse terminologie van de vogelbeschrijvingen.